b) Die quinque viae im einzelnen
1. Beweis: Prima et manifestior via ex parte mot us; ens immobi le. Das Gewisse des Beweises: Certum est enim, et sensu constat, aliqua rnoveri in hoc mundo. Omne autem quod movetur, oportet ab alio moveri ... In moventibus non est procedere in infinitum; quia sic non esset aliquod primum movens, et per consequens nec aliquod aliud movens, d. h. kein motum. Ergo necesse est devenire ad aliquod primum movens, quod in nullo rnovetur; et hoc omnes intelligunt Deum (movens immobile). Motus, κίνησις, μεταβολή, Urnschlag, Veränderung.
Motum — movens;Bewegtes— Bewegendes. Immobile movens tragt den Grund der Bewegung in sich selbst. Quelle und Ursprung der Bewegung.11
Der Kern des Beweises nicht nur darin, daß die Reihe nicht unendlich sein kann, irgendwo aufhören muß, sondern daß idem non potest esse movens et motum secundum idem: Ergo omne, quod movetur, ab alio movetur.12 Argument des progressus in infinitum (ἄπειρον, πέρας — ὁρισμός, perfectio) hat fur die antike Ontologie eine ganz andere Kraft, nicht weil ich ins endlose Seiende käme, sondern ins Nichts.
2. Beweis: Secunda via ex ratione causae efficientis (primum efficiens). Dieser Beweis ist im ersten schon enthalten. Ornne quod fit, ab alio fit. Non datur processus in infinitum in causis efficientibus. Ergo est necesse ponere aliquam causam efficientem primarn, quam omnes Deum nominant.
Worin gleichwohl bekannt efficiens, effectue, perfectio, um das irn Sinne des Thomas Wesentliche am Sein Gottes hinauszustellen. Gerade dieses fehlt bei Aristoteles.
3. Beweis, sumpta ex possibili et necessario (ens necessariurn). Inveniuntur quaedarn possibilia esse et non esse. Impossibile est autem, quod omnia entia sunt contingentia (bedingt) ad esse et
11 Vgl. dagegen Suarez, Metaph. disp. 29 sect. 1 n. 7. Kontroverse noch heute zwi sehen Dominikanern und Jesuiten (praemotio physica).
12 Dagegen in den folgenden Beweisen!